देवेन्द्र भट्टराई

राहदानीमा आफ्नो हस्ताक्षर गर्न समेत नजान्ने सिन्धुपाल्चोककी निमा डोल्मो तामाङको भर्खरै बनेको एमआरपी कपी अल-जहारास्थित जेनाव हसन अफिसमा आइपुगेको छ । ४६ वर्षीया निमा कुनै एजेन्टमार्फत हाउसमेड कामका निम्ति कुवेत भित्रिने सुरसारमा छिन् । त्यसैले कुवेती मालिकको घरमा काम गर्न छनोटमा परिएला कि भन्ने आसमा उनले पासपोर्टको कपी पठाएकी हुन् ।

अल-जहाराको एउटै बिल्डिङमा रहेका दर्जनभन्दा बढी हाउसमेड अफिसमा निमाजस्तै सयौं नेपाली महिलाको पासपोर्ट कपी वेटिङमा छ । कुवेती घर मालिकले त्यो पासपोर्ट हेरेर आफूले खोजे अनुसारको खद्दामा (घरेलु कामदार) को उमेर, अनुभव र अरू विवरणमा चित्त बुझाए मात्रै मालिकबाट भिसाको काम सुरु हुन्छ ।

मन परेकी केटीको मोलतोलसँगै थोरै 'बैना रकम' पनि अफिसमा बुझाइएको हुन्छ । र, केही महिनामा केटी आएपछि हुने छिनोफानोमा स्पोन्सर -अरबी मालिक)ले त्यो कामदार महिलाको अन्तिम मूल्य तोक्ने गर्दछ । 'नेपाली केटीका लागि हामीले औसतमा ५५० कुवेती दिनार (केडी) मूल्य पाउने गरेका छौं,' हाउसमेड अफिस सञ्चालन गरेर बसेका म्यानपावर व्यवसायी बमबहादुर पुलामीले सुनाए, 'दुई वर्षका लागि हामीलाई स्पोन्सरले तिर्ने यो मूल्यबाहेक त्यो केटीलाई पहिलोपटक खाडी आएको भए मासिक ६० केडी र अनुभवी भए ७० केडी तलब दिइन्छ ।'

हाउसमेडको मूल्य कति भन्ने कुरा पासपोर्टमा केटी छनोट भएपछि भिसा-प्रोसेस गर्दा नै छिनोफानो हुन्छ । कसैले भने केही बैनासमेत दिएका हुन्छन् । तर कसैले केटी नेपाल वा सम्बद्ध अन्य मुलुकबाट आएपछि र 'नापजाँचपछि मात्र मोल दिने' भन्ने गरेका छन् । कुवेतभूमीमा एउटी नेपाली युवतीको 'भाउ' यही ५५० केडी (१ लाख ६५ हजार रुपैयाँ) हुन्छ । औसतको कुरा गर्ने हो भने कुवेतमा पुगेका झन्डै ३५ हजार नेपाली महिला यही 'दुई वर्षे मूल्य'मा काममा खटाइएका छन् । यो लागत-रकम उठाउनैका लागि भए पनि घर मालिकले सक्दो काममा खटाउने गर्छन् ।

हाउसमेड अफिसकी अर्की कारिन्दा तारा पौडेलका अनुसार ४६ वर्षीया निमा जस्ता महिलाका लागि काम गर्ने घर पाउनै मुस्किल हुन्छ । एउटी महिलाले सहजै घरको काम पाउनुमा उसको दक्षता, भाषामा पकड, रूप र उमेर पनि प्रमुख आधार बन्छ । प्रति नेपाली युवतीबापत पाइने ५५० केडीमध्ये ४ सय केडी (१ लाख २० हजार रुपैयाँ) जति नेपालबाट केटी पठाउने एजेन्टलाई दिइन्छ ।

झन्डै ५० केडी (१५ हजार रुपैयाँ) कुवेतस्थित दूतावासमा कामदार माग स्वीकृति, बिमासहितमा खर्च हुन्छ भने बचेको एक सय केडी (३० हजार रुपैयाँ) कुवेतस्थित एजेन्टले लिन्छ ।

'हाम्रो हाउसमेड अफिसबाट पछिल्लो तीन वर्षमा ६ सय जति नेपाली महिला यता आए होलान्,' अल जहारास्थित एक अफिसकी सेक्रेटरी कमला खत्री भन्छिन्, 'यसका लागि नेपालमा हाम्रा ७ जना एजेन्ट र एजेन्सी छन् । सबै कागजी प्रक्रिया पूरा गरेर मात्रै हाउसमेड ल्याउँछौं ।' उनका अनुसार जनशक्ति इन्टरनेसनल -बसुन्धरा), युनाइटेड इन्टरनेसनल, मेरिगोल्ड इन्टरनेसल र तिनका एजेन्टमार्फत स्वीकृतिमा हाउसमेड ल्याइने गरेको छ ।

जेनब हसन अफिसमा काम गर्ने झापाकी सेक्रेटरी ऋतु घिमिरेका अनुसार कुवेतमा अहिले बंगलादेशी र इन्डोनेसियाली महिला कामदारमाथि प्रतिबन्ध छ । इथियोपियाली पनि रोजाइमा सबैभन्दा पछाडि नै छन् ।

'हाम्रोबाट महिनाको ४० जना जति नेपाली महिला यहाँ काममा आउँछन्,' उनले भनिन् । ऋतुका अनुसार कुवेतमा घरेलु काममा नेपाली महिलाको माग निराशाजनक भने होइन । कुवेती मालिकले दुईवर्षे कार्यअवधिको सर्तमा नेपालीलाई ५५० केडी औसतमा तिरेजस्तै श्रीलंकाली लाई ६८० र इथियोपियालीलाई २५० केडी तिर्ने गरेका छन् । काम, रूप र उमेरमा योग्य भएका फिलिपिनो कामदारका लागि भने बढीमा ९ सय केडीसम्म तिर्ने गरेका छन् । फिलिपिनो हाउसमेडले औसतमा मासिक १२० केडी -३६ हजार रुपैयाँ) तलब पाउने गरेका छन् ।

एजेन्टको चक्कर

नेपाल-कुवेत म्यानपावर एसोसिएसन संस्थापक अध्यक्ष बमबहादुर पुलामीका अनुसार अहिले निश्चित प्रावधान र सर्तमा बाँधिएर ६० वटा एजेन्सी नेपाली दूतावासमा दर्ता छन् । नियममा एउटा एजेन्सी/एजेन्टले सातामा १० जनासम्म मात्र हाउसमेड ल्याउन पाउँछन् । यो हिसाबमा महिनामा २४ सय नेपाली महिला कामदार कुवेतमा भित्रने अवस्था छ । तर सेवासर्तको कडाइ र हालै वैदेशिक रोजगार विभागले अपनाएको ३० वर्षे उमेर हदबन्दीका कारण गत जनवरीमा ८ सय ६० महिला कामदार मात्र कुवेत भित्रिएका छन् ।

पुलामीका अनुसार दर्ता नभएका एजेन्सी र एजेन्ट पनि उत्तिकै हुन सक्छन् । 'हामीलाई नेपालका झोले एजेन्टहरूले बदनाम गराएका छन् । हामीले यता गल्ती गर्‍यौं भने दूतावासले समातिहाल्छ तर नेपालका झोले एजेन्टलाई समात्ने कोही छैन,' पुलामीको गुनासो एजेन्टहरूमाथि नै छ । भारत घर र नेपाल सुसुराली भएका अर्का एजेन्ट अब्दुल सत्तार पनि सन् २००४ देखि हाउसमेड बिजिनेसमै छन् । अहिलेसम्ममा ४ हजारभन्दा बढी नेपाली महिला कुवेत ल्याइसकेका अब्दुलका नेपालस्थित एजेन्ट पनि थुप्रै छन् । तीमध्ये राजु शर्मा, तुलबहादुर र श्यामको नाम उनी सम्भिmन्छन् । उनका अनुसार सबै एजेन्टको नाम सम्झीसाध्य पनि छैन । कुवेतस्थित एजेन्ट अब्दुललाई नेपालस्थित एजेन्टको सक्कली र सही नाम पनि उति थाहा छैन । र, यो थाहा पाइराख्नु त्यति जरुरी पनि छैन ।

फरवानियास्थित अल-जहारा मुहम्मद म्यानपावर रिक्रुटमेन्टकी सेक्रेटरी रसुवाकी दावा डिक्की पनि आफ्नो 'एजेन्ट' कामबाट सन्तुष्ट छिन् । आफ्नो गोरो अनुहार मात्रै देखिने गरि बुर्कामा सजिने गरेकी डिक्कीका अनुसार उनको अफिसले नेपालीसहित फिलिपिनो, इथियोपियाली, श्रीलंकाली हाउसमेडको माग ल्याउने गरेको रहेछ । उनका अनुसार काठमाडौंको अग्नि ओभरसिजमा काम गर्ने काका बारकेप तामाङले गाउँघरमा हाउसमेड खोज्ने एजेन्टको काम गर्ने रहेछन् ।

जेनाव हसन अफिसकी सेक्रेटरी ऋतु घिमिरे र सीता दाहाल आफूलाई अरूहरूले 'एजेन्ट' भनेर चिन्ने गरेकामा चित्त नबुझेको बताउँछन् । 'नेपाली समाजमा एजेन्ट, दलाल, दले भनेर हेप्दा त झनै दुःख लाग्छ । हामी कुवेत सरकारले दिएको अधिकारबमोजिम नेपाली दूतावासमा दर्ता भएर यो व्यवसाय चलाइरहेका छौं,' उनीहरूको गुनासो छ, 'तैपनि हामीलाई कनि दले भनिने गरिएको हो ।'

फरवानिया, अल-जहारामा जस्तै हवाली, जलिवमा पनि दर्जनौं हाउसमेड अफिस र तिनका एजेन्टहरू दिनहुँ विभिन्न देशका चेलीबेटी प्रदर्शन, मोलमोलाइ र रोजगारी गन्तव्यको घर पहिल्याउने काममा खटिएका भेटिन्छन् ।

भिसा- २० हाउस-बोइ, हाउसमेडमा काम गर्नेहरूको सूची 'भिसा-२०' मा पर्छ । भिसा-१८ भने कम्पनी र थोरै व्यवस्थित/मर्यादित रोजगारीमा दरिएको छ । भिसा-२० लाई सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउन फिलिपिन्स, श्रीलंकासहितले दुई देशबीचमा एजेन्सी एगि्रमेन्ट गरेको भए पनि नेपाल भने पुरानै शैलीमा चलिरहेको छ ।

त्यसमाथि नेपालबाट खाडीमा महिला पठाउने एजेन्टहरू अधिकांश नातागोताका आफन्त छन् जसबारे पीडक र पीडित दुवैले खुलेर भन्न चाहँदैनन् । दूतावासको सेल्टरमा १० महिनादेखि आश्रति सिन्धुपाल्चोककी तारा नेपालीलाई उनका माइला बुवा भीमबहादुरले कुवेत पठाएका हुन् भने बुटवलकी ममता मानन्धरलाई आफ्नै बुवाका साथी मीनबहादुरले ।

चितवनकी मनु सापकोटालाई कुवेतमा रहेका उनका सानोबुवाको सिफारिसमा एक एजेन्टले खाडी पठाएका हुन् भने रसुवाकी निमा डिक्की घलेलाई उनकै काकाको छोरा छेचु घलेले । सिन्धुपाल्चोककी पेम्बी तामाङलाई उनकै फुपू ठूली कान्छीले र सेल्टरमा शरणागत नीता धिमाललाई उनकै ठूलोबाबुकी छोरी सुनीता धिमालले खाडी धकेलेकी हुन् । यी सबै धकेलिएका महिलाहरू यतिखेर घर र्फकने दिनको प्रतीक्षामा नेपाली दूतावासको आश्रयमा छन् ।

खाडीमा प्रचलित अर्को पद्धति 'काफला' -स्पोन्सरसिप कानुन)ले पनि रोजगारीको स्थिति निकै भिन्न छ । घरेलु काममा गएकी महिलालाई एजेन्सी वा एजेन्टले १ सय दिन (काफला अवधि) को मात्रै ग्यारेन्टी लिन सक्छ । त्यो अवधिमा केटी मेडिकल फेल भएमा, गर्भवती देखिएमा वा काम गर्न नसक्ने पाइए हाउसमेड अफिसमा फिर्ता लैजानुपर्ने हुन्छ । र, त्यो पुरानो मालिकले केटीबापत बेहोरेको रकम (५५० केडी) फिर्ता दिनुपर्ने हुन्छ ।

त्यसपछि त्यो केटी अर्को मालिकको घरमा काममा त्यसरी नै पठाइन्छ । कुवेती कानुनमा 'भिसा-२०' लाई कुवेती श्रम अदालतले समेत सम्बोधन नगर्ने भएकाले आन्तरिक मामला मन्त्रालयअन्तर्गतको 'ओमला मन्जलिया' (अदालतजस्तै) मा सुनुवाइमा लैजानुपर्ने हुन्छ । यो प्रक्रिया आफैंमा झन्झटिलो छ ।  के-कति घन्टा काम गर्ने भनेर हदबन्दी नतोकिएको र साप्ताहिक छुट्टी समेत नपाइने घरेलु कामदार मालिकको बुहार्तन खेप्न नसकेर औसतमा दैनिक तीन जना दूतावासको शरणमा आउने गरेका छन् । अहिले दूतावासको आश्रयमा रहेका १४० महिलामध्ये धेरैले शारीरिक र मानसिक सास्ती बेहोरेका छन् । केही वर्षौंदेखि तलब-सुविधाबिनै काम गर्दै जिउज्यानको मायाले भगौडा बनेकाहरू समेत छन् ।

'घरेलु काममा नानाभाँतीका बिचल्ली बेहोर्दै दूतावास आएका महिलाहरूको स्थिति हेर्दा अविवाहितहरू रहरले र विवाहितहरू बाध्यताले खाडी आएका देखिन्छन्,' सेल्टर व्यवस्थापनमा जुटेका दूतावासका कर्मचारी मित्र सिंजाली भन्छन्, 'यी महिलामध्ये अधिकांश आफ्नो गाउँघरदेखि पारिवारिक, सामाजिक र जातीय हिंसामा परेर यता आएका छन् । तर दुर्भाग्य, यता आएपछिको स्थिति झन् तावाबाट उम्केर भुङ्ग्रोमा परेजस्तो छ ।'

Published on: 5 February 2013 | Kantipur